A) A ética formal en Kant: o imperativo categórico
●A ética de Immanuel Kant é unha ética formal, que xorde como crítica ás éticas materiais. Estas son empíricas, hipotéticas e heterónomas, polo que non poden proporcionar principios universais. Fronte a elas, Kant propón unha ética a priori, autónoma e baseada en imperativos categóricos, é dicir, unha ética formal.
●Unha ética formal carácterízase por estar baleira de contido, xa que non establece ningún ben ou fin que deba perseguirse nin indica que accións concretas debemos realizar, senón como debemos actuar. Por iso, o importante non é o resultado da acción, senón a forma en que se decide actuar.
●Neste marco, Kant afirma que unha acción só ten valor moral cando se realiza por deber, é dicir, por respecto á leí moral, e non por interese, utilidade ou inclinación. Distingue así entre accións contrarias ao deber, conformes ao deber e por deber, sendo unicamente estas últimas as verdadeiramente moráis. O valor moral non depende das consecuencias, senón da máxima ou intención que guía a acción.
●A leí moral exprésase mediante o imperativo categórico, que é un mandato universal e necesario. A súa formulación principal establece que debemos actuar só segundo aquelas máximas que poidan converterse en leí universal. Isto garante o carácter racional e universal da moral.
Kant
●Ademáis, Kant formula o imperativo categórico afirmando que debemos tratar á humanidade, tanto na nosa persoa como na das demais, sempre como un fin en si mesma e nunca como un medio, recoñecendo así a dignidade do ser humano como ser racional.
●En conclusión, a ética formal kantiana baséase na autonomía da razón, no deber e na leí moral, expresada a través do imperativo categórico, que establece a forma universal que deben ter as nosas accións.
Kant
B) Alienación e ideoloxía en Marx :
●A teoría da alienación e da ideoloxía en Karl Marx parte da súa concepción do ser humano como un ser activo e produtor. A través do traballo, o ser humano transforma a natureza e expresa a súa esencia. Porén, na sociedade capitalista, os produtos desa actividade convértense en algo alleo que o domina: isto é o que Marx chama alienación, que implica unha perda da esencia humana e unha deshumanización.
●Marx, influído por Hegel e Feuerbach, entendé a alienación como o proceso polo cal o ser humano queda sometido aos produtos que el mesmo crea. Ademáis, considera que non abonda con explicala, senón que hai que transformar as condicións materiais que a producen.
●A alienación está relacionada coa ideoloxía, que forma parte da superestrutura xunto co dereito e o Estado. Segundo o materialismo histórico, a infraestrutura económica determina a superestrutura. A ideoloxía pode entenderse como un conxunto de ideas, pero sobre todo ten un sentido negativo: consiste en deformar a realidade para xustificar os intereses da clase dominante, presentándoos como universais. Así, a ideoloxía contribúe a manter a orde social e aliena a conciencia tanto da clase dominada como da dominante.
Marx
●Marx distingue varios tipos de alienación. A relixiosa, que actúa como “opio do pobo”, xa que xustifica a inxustiza e ofrece consoló ilusorio. A sociopolítica, que se produce cando o Estado serve aos intereses da burguésía e non dos cidadáns. E a máis importante, a económica, propia do capitalismo, na que o traballador perdé o control sobre o seu traballo e o seu produto, converténdose el mesmo nunha mercadoría.
●En conclusión, para Marx, a alienación e a ideoloxía son consecuencias do sistema capitalista, polo que é necesario transformalo para conseguir unha sociedade libre de explotación e na que o ser humano poida realizarse plenamente.
Marx
C) Da»razónvital» (Ortega y Gasset) a «razón poética» (María Zambrano) :
●O paso da **“razón vital” de José Ortega y Gasset á “razón poética” de María Zambrano supón unha evolución dentro da filosofía española do século XX, que ten como obxectivo superar as limitacións do Racionalismo e ofrecer unha comprensión máis completa da realidade humana.
●En Ortega, a razón vital é o núcleo do raciovitalismo. Parte da idea de que a realidade radical é a vida humana, entendida como “eu e a miña circunstancia”. O ser humano non ten unha natureza fixa, senón que é historia e proxecto vital, polo que se vai construíndo ao longo da súa existencia.
●Neste sentido, a razón non pode ser abstracta nin independente da vida, senón unha razón encarnada e histórica, que serve para orientar a existencia. Ortega intenta así superar tanto o Racionalismo puro, que separa razón e vida, como o vitalismo irracional, que rexeita a razón.
●María Zambrano, discípula de Ortega, considera que esta concepción aínda resulta insuficiente para expresar toda a riqueza do humano. Por iso propón a razón poética, que amplía a razón vital e a leva máis aló dos límites da razón discursiva. Para Zambrano, o ser humano non é só razón, senón tamén sentimento, intuición, emoción e dimensión irracional.
ORT Y ZAMB
●A razón poética é unha forma de coñecemento que non se basea unicamente no concepto e na argumentación lóxica, senón tamén na experiencia interior, na sensibilidade e na revelación.
●Por iso, integra filosofía e poesía, pensamento e vida, permitindo acceder a unha verdade máis profunda e completa. Mentres a razón discursiva tendé a fragmentar e explicar a realidade, a razón poética busca a unidade e a comprensión global do ser humano.
●En conclusión, Ortega establece unha razón vital que une vida e pensamento, mentres que Zambrano dá un paso máis e propón unha razón poética que incorpora tamén o emocional e o simbólico, co obxectivo de alcanzar unha comprensión máis plena, integral e humana da realidade.
ORT
Y ZAMBR
D) Nietzsche: Nihilismo,vitalismo e transvaloración:
●O pensamento de Friedrich Nietzsche carácterízase pola crítica radical á cultura occidental e polos conceptos de Nihilismo, vitalismo e transvaloración dos valores.
●En primeiro lugar, o Nihilismo é a consecuencia da crise da cultura occidental e da “morte de Deus”, que simboliza a desaparición dos valores absolutos que sustentaban a tradición. Ao desaparecer estés fundamentos, o ser humano queda sen sentido nin orientación (Nihilismo pasivo).
~●Porén, este mesmo proceso permite a destrución dos valores vellos e a creación de novos valores, dando lugar ao Nihilismo activo, entendido como punto de partida para unha nova forma de vida.
●En segundo lugar, o vitalismo consiste na afirmación da vida como realidade fundamental. Nietzsche critica o dominio da razón e da metafísica tradicional, especialmente a herdanza platónica, e defendé a importancia dos instintos, da forzá, da paixón e da experiencia vital.
Nietzsche
~●A vida é o valor supremo e debe situarse por enriba de calquera sistema racional ou moral. Este vitalismo exprésase na idea de vontade de poder, entendida como impulso de expansión, superación e autoafirmación constante.
●En terceiro lugar, a transvaloración dos valores consiste na substitución dos valores tradicionais da cultura occidental por outros novos. Nietzsche distingue entre a moral dos señores, baseada na forzá, o orgullo e a afirmación da vida, e a moral dos escravos, baseada na humildade, a obediencia e a resignación.
~●A cultura occidental, especialmente a través do cristianismo e da filosofía platónica, impuxo os valores dos débiles, considerados por Nietzsche como antinaturais e contrarios á vida. Por iso, propón unha nova valoración dos valores que afirme a vida e supere esta decadencia.
●En conclusión, a filosofía de Nietzsche parte da “morte de Deus” como orixe do Nihilismo, critica a razón e a tradición metafísica, e propón unha nova cultura baseada no vitalismo e na creación de valores propios a través da transvaloración, que preparan o camiño cara ao superhome.
Nietzsche
CONCEPTOS Kant:
●texto :
●
Imperativo categórico
Mandato moral absoluto e universal que ordena unha acción sen depender de fins nin consecuencias.
●
Imperativo hipotético
Norma condicional que ordena unha acción como medio para acadar un fin (“si quieres X, debes hacer Y”).
●
Ética formal
Teoría moral que non se basea en fins concretos, senón na forma da acción e no deber.
●
Autonomía moral
Capacidade da razón para darse a si mesma a leí moral.
●
Heteronomía
Cando a vontade está determinada por factores externos como desexos ou intereses.
Idealismo transcendental: teoría de Kant segundo a cal coñecemos os fenómenos, non a realidade en si mesma.
●
Éticas materiales
Las éticas materiales son aquellas que establecen un fin concreto de la acción moral, como la felicidad o el placer. Según Kant, son empíricas, porque dependen de la experiencia; son hipotéticas, porque sus normas dependen de condiciones (“si quieres algo, haz esto”); y son heterónomas, porque la moral viene impuesta desde fuera del sujeto.
Kant
●
Deber
El deber es la necesidad de una acción por respeto a la ley moral. Significa actuar no por interés, inclinación o utilidad, sino porque la acción es moralmente correcta en sí misma. El deber es la base de la moralidad en Kant.
●
Acción por deber
Una acción por deber es aquella que se realiza únicamente por respeto a la ley moral. Es la única acción que tiene valor moral auténtico, ya que no busca ningún interés ni beneficio, sino que se cumple por convicción moral.
●
Acción conforme al deber
Es aquella acción que coincide con lo que exige la moral, pero que se realiza por interés o beneficio personal. Aunque su resultado es correcto, no tiene valor moral porque no se realiza por respeto a la ley moral.
●
Acción contraria al deber
Es la acción que va en contra de la ley moral. Se trata de una conducta inmoral, ya que incumple lo que la razón establece como obligatorio.
●
Máxima
La máxima es la regla subjetiva que guía la acción de un individuo en una situación concreta. Representa el principio personal desde el cual una persona decide actuar.
●
Ley universal
La ley universal es una norma válida para todos los seres racionales sin excepción. En Kant, una acción es moral si la máxima que la guía puede convertirse en una ley universal.
Kant
●
Autonomía moral
La autonomía moral es la capacidad del sujeto de darse a sí mismo la ley moral mediante la razón. El individuo actúa moralmente cuando se somete a una ley que él mismo reconoce racionalmente como universal.
●
Heteronomía
La heteronomía es la situación en la que la voluntad está determinada por factores externos, como el deseo, la autoridad o la búsqueda de felicidad. Para Kant, una moral heterónoma no es auténticamente moral.
●
Humanidad como fin en sí mismo
Este principio establece que el ser humano debe ser tratado siempre como un fin y nunca únicamente como un medio. El hombre posee un valor absoluto por su condición racional y no puede ser instrumentalizado.
●
Valor moral
El valor moral de una acción no depende de sus consecuencias, sino de la intención con la que se realiza. Solo las acciones hechas por deber tienen auténtico valor moral.
Kant
.CONCEPTOS Marx:
-texto 1 :
●Alienación do traballo
Proceso polo cal o traballador perdé o control sobre a súa actividade, o produto e a súa propia vida, quedando sometido a forzás externas.
●
Traballo externo ao traballador: situación na que o traballo non forma parte da esencia do individuo, senón que lle é imposto como algo alleo.
●
Traballo forzado
Actividade realizada por necesidade e non por liberdade, destinada só á supervivencia.
●
Produto do traballo
Resultado da actividade produtiva que, no capitalismo, non pertence ao traballador senón ao propietario dos medios de producíón.
●Alienación (concepto clave): perda da condición humana do traballador, que deixa de ser suxeito da súa vida para converterse nun instrumento controlado por outros.
-texto 2 :
●Materialismo histórico:
teoría que afirma que a historia e a conciencia dependen das condicións materiais de producíón.
●
Ideoloxía
Conxunto de ideas que xorden da realidade social pero que a presentan de forma invertida ou falseada.
●Praxe: actividade humana real, especialmente o traballo, que transforma a natureza e a sociedade.
●Infraestrutura: base económica dunha sociedade, formada polas forzás produtivas e as relacións de producíón.
●Superestrutura: conxunto de ideas, institucións e formas de conciencia que dependen da infraestrutura.
●Forzás produtivas: elementos que permiten producir bens (traballo humano, técnica, materias primas e medios de producíón).
●Relacións de producíón
Relacións sociais e económicas entre as persoas no proceso produtivo (por exemplo, entre capitalistas e obreiros).
●Modo de producíón
Forma histórica de organizar a producíón (escravista, feudal, capitalista…), que combina infraestrutura e relacións sociais.
●Plusvalía
Valor que o traballador produce por riba do seu salario e que é apropiado polo capitalista como beneficio.
●Loita de clases
Enfrontamento entre clases sociais con intereses opostos (burguésía e proletariado), motor da historia segundo Marx.
●Conciencia
Conxunto de ideas e percepcións do individuo, que segundo Marx está determinada polas condicións materiais de vida.
.CONCEPTOS Nietzsche:
.Texto1:
●Nihilismo:
situación na que os valores tradicionais perden o seu sentido e validez. Supón “el sentimiento de la ausencia de valor” e a falta de fundamento da existencia.
●
Devenir
Realidade entendida como cambio constante, sen finalidade nin estabilidade. Para Nietzsche, non conduce a ningún “fin” nin ten un sentido último.
●Mundo verdadero
Construción metafísica inventada polo ser humano para dar sentido á realidade. Nietzsche afirma que non existe e que é unha ilusión creada por necesidades psicolóxicas.
●Mundo aparente
O mundo real, o do cambio e a experiencia. A tradición desprezouno, pero Nietzsche defendé que é o único que existe.
●Transmundo
Realidade situada máis alá do mundo sensible (como Deus ou o máis alá). É unha invención para escapar do Nihilismo.
●Categorías (“fin”, “unidad”, “ser”)
Conceptos creados pola metafísica para dar orde e sentido ao mundo. Nietzsche sostén que son proxeccións humanas sen base real.
●Ausencia de valor
Consecuencia do Nihilismo cando desaparecen os valores absolutos. O mundo deixa de ter significado ou finalidade.
●Metafísica: disciplina que busca unha realidade última e verdadeira máis alá do mundo sensible. Nietzsche critícaa por inventar mundos falsos.
●increencia en un mundometafísico: fase final do Nihilismo na que se deixa de crer en realidades superiores. Supón a caída definitiva das ilusións tradicionais.
●Necesidades psicológicas: impulsos humanos que levan a crear conceptos como Deus ou o “mundo verdadero” para dar seguridade e sentido á existencia.
.Texto 2 :
●Eterno retorno:
idea de que a vida repítese infinitasveces exactamente igual. Funciona como proba para medir se afirmamos ou rexeitamos a vida.
●Afirmación da vida
Actitude de aceptar plenamente a existencia con todo o seu sufrimento e pracer. Supón dicir “si” á vida tal como é.
●“Peso máis pesado”
Metáfora do eterno retorno como carga existencial. Obriga a cuestionar cada acción como se fose repetirse eternamente.
●Superhome (Übermensch)
Ideal de ser humano que crea os seus propios valores e afirma a vida sen depender da moral tradicional.
●Vontade de poder
Forzá fundamental da vida que impulsa ao ser humano a superarse, crear e afirmarse constantemente.
●Transvaloración dos valores: proceso de substituír os valores tradicionais (cristiáns e moráis) por novos valores afirmadores da vida.
●Amor fati: aceptación total do destino, desexando que todo o vivido se repita eternamente sen cambiar nada.
.CONCEPTOS Ortega Y Gasset :
●Razón pura:
razón abstracta e independente da vida, propia do Racionalismo. Ortega critícaa porque non pode explicar a realidade concreta da existencia.
●Vida (realidade radical)
É o fundamento de todo, aquilo no que todo acontece. A vida de cada individuo é a realidade primaria da que depende o pensamento.
●
Raciovitalismo
Teoría de Ortega que integra razón e vida. A razón debe estar ao servizo da vida e non separarse dela.
●
Vitalidade / espontaneidade
Dimensión primaria e dinámica da vida, previa á razón. Representa o carácter cambiante, concreto e inmediato da existencia.
●
Cultura
Conxunto de creacións humanas (arte, ciencia, ética). Para Ortega debe estar ao servizo da vida, non dominar sobre ela.
●
Racionalismo
Corrente que dá primacía absoluta á razón (desde Sócrates). Ortega critícao por ser abstracto e esquecer a vida concreta.
●Circunstancia: conxunto de condicións que rodean ao individuo (históricas, sociais, culturáis). Son inseparables do eu: “eu son eu e a miña circunstancia”.
●Razón vital: forma de razón propia de Ortega, que non é abstracta senón ligada á vida concreta. Serve para comprender e orientar a existencia.
●Home-masa
Tipo de persoa que non se esixe a si mesma, que se conforma e se deixa levar. Non depende da clase social, senón da actitude vital.
●
Minoría selecta
Grupo de persoas que se esixen máis, buscan mellorar e teñen un papel activo na sociedade. Representan a excelencia fronte á masa.