O Empirismo Británico: Orixe e Contexto

O empirismo británico é unha corrente filosófica de finais do século XVII e comezos do XVIII que xorde en Gran Bretaña como resposta ao racionalismo continental. Como autores principais temos a Locke, que aínda se atopa na transición entre o racionalismo e o empirismo, e a Hume, un empirista radical que mantén que, se non experimentaches algo, non é verdadeiro.

Esta corrente céntrase no papel esencial da experiencia. Os seus autores critican todo o relacionado coa substancia, a metafísica e o iluminismo, defendendo que todo coñecemento remata na experiencia e non admitindo métodos a priori.

No século XVII existe moita inestabilidade en Inglaterra, o que culmina nun pacto: deciden buscar un herdeiro máis manexable por parte do Parlamento, impoñendo certa tranquilidade na monarquía. Esta etapa caracterízase pola investigación, o coñecemento e as tertulias entre pensadores, xurdindo así grandes eruditos que conformarán o empirismo. Mentres que en España as universidades xa tiñan moita importancia, en Gran Bretaña aínda se estaban desenvolvendo e cobrando forza, pretendendo separarse da Igrexa. Este desenvolvemento ideolóxico, ao non estar influenciado pola relixión, resultou moito máis rico e independente.

John Locke: Epistemoloxía e Política

Na vida de Locke é relevante que non nace nunha familia acomodada; tivo que loitar moito para asistir á Universidade de Oxford, onde logo sería profesor. Decidiu que a súa vocación era a medicina cando xa era profesor de grego e ética, movido por un espírito de coñecemento constante. Debido ás súas ideas liberais, tivo que marchar ao exilio en Holanda para logo traer as novas ideas a Inglaterra. Entre as súas obras destaca o Ensaio sobre o entendemento humano. Comeza a falar da relixión natural pola necesidade humana de crer, mantendo sempre unha actitude moi tolerante.

Epistemoloxía (Teoría do Coñecemento)

Para Locke, o coñecemento parte e remata na experiencia, nun punto de vista contrario a Descartes. O home é limitado, xa que todos imos morrer e o coñecemento é tan grande que non podemos acceder a el de forma absoluta; o saber está restrinxido pola condición humana. Parte dun coñecemento sensible onde a percepción e os sentidos son fundamentais.

Divide o tipo de coñecemento segundo o seu grao de certeza:

• Coñecemento sensible: Baseado na experiencia e na opinión. É relativo e non existe coñecemento que non se perciba polos sentidos.
• Coñecemento demostrativo: Aquí atopamos as matemáticas; é a demostración do sensible.
• Coñecemento intuitivo: Verdade absoluta que non dá lugar a dúbida (exemplo: o «eu»). Recibe influencia de Descartes.

As ideas son o fundamento do coñecemento. Locke admite, ao igual que Descartes, que as ideas son a base do que a mente percibe, pero descarta o innatismo. O coñecemento adquírese co paso do tempo e a experiencia, concepto coñecido como tabula rasa.

Clasificación das ideas:

1. Ideas simples: Pezas de coñecemento que non se poden descompoñer.
   • De sensación: Percibidas por un sentido (cor, ruído) ou varios (espazo).
   • De reflexión: Proceden dos sentidos internos (pensar, dubidar).
   • De sensación e reflexión: Conxugan ambas (pracer e dor).
2. Ideas complexas: Elaboradas pola mente a partir das simples.
   • Relación: Capacidade de comparar.
   • Modos: Cualidades que subsisten noutras.
   • Substancia: Un «non-sei-qué»; o elemento que nos fai asociar as cousas por si mesmas.

Política e Contrato Social

É fundamental distinguir entre o continente europeo (onde existía o absolutismo e o poder divino) e Inglaterra, que posuía unha monarquía parlamentaria con conceptos como soberanía popular e división de poderes. Aquí desenvólvese o concepto de contrato social: o Estado é o resultado dun pacto entre homes que parten dun estado de natureza (estado primitivo previo ao acordo).

• Para Hobbes, o estado de natureza é de loita total (pesimismo antropolóxico), polo que o pacto debe ser irreversible.
• Para Locke, o estado de natureza non é necesariamente negativo, pero hai que superalo mediante un pacto recíproco e reversible. Locke xustifica o dereito de rebeldía se o sistema non é adecuado.

Como resultado, establécese unha monarquía parlamentaria. Locke admite os poderes executivo e lexislativo (o xudicial engadirase con Montesquieu). O fundamento desta etapa é a tolerancia. Pola súa banda, Rousseau dirá que o estado de natureza é o ideal e que a propiedade privada acabou con el.

David Hume: O Ilustrado Británico

Hume foi o ilustrado británico por excelencia. Autodidacta, viviu nunha Gran Bretaña xa asentada. Na súa epistemoloxía, sostén que no coñecemento hai dous tipos de contido: percepcións (impresións) e ideas. As impresións son inmediatas e captadas polos sentidos; as ideas son as impresións reproducidas na mente pola memoria ou a imaxinación cando o obxecto xa non está presente.

O Principio de Copia e as Leis de Asociación

O principio de copia establece que todas as ideas proceden dunha experiencia; para que unha idea sexa verdadeira, debe existir unha impresión previa. Se non provén dunha experiencia (como o exemplo ficticio «wakifásico»), procede da fantasía.

As ideas complexas réxense por leis de asociación:

1. Semellanza: Elementos con algo en común.
2. Continuidade espazo-temporal: Relación por tempo ou espazo común.
3. Causa-efecto: Ligazón entre o que provoca e o provocado.

Tipos de Coñecemento e Escepticismo

Inspirado en Leibniz, Hume divide o coñecemento en:

• Cuestións de feito: Baseadas na experiencia directa e o contacto cos obxectos.
• Relación de ideas: Coñecemento a priori, independente dos feitos (lóxica e matemáticas). Utiliza proposicións analíticas.

Hume afirma que o coñecemento só se refire ao presente e ao pasado. O futuro é só crenza ou hábito. É un escéptico radical que rexeita a teoría causal e critica a metafísica (Deus, a alma e a substancia). Para el, a substancia é un elemento baleiro porque non procede dunha impresión. A alma non existe como idea se non hai percepción dela, aínda que a memoria xustifica a conciencia.

Ética: O Emotivismo Moral

Hume defende o emotivismo moral fronte ao intelectualismo de Sócrates. Sostén que o comportamento debe basearse nos sentimentos e non na razón. Aínda que os grupos establecen códigos racionais, para evitar conflitos debemos deixarnos levar pola naturalidade e a espontaneidade. Existe, segundo el, un sentimento moral universal común a todos.

Immanuel Kant: O Criticismo

A filosofía de Kant xorde do contacto co racionalismo de Leibniz e, posteriormente, co empirismo de Hume, que o «espertou do seu soño dogmático». Kant asimila o mellor de ambos nunha postura conciliadora chamada criticismo ou Idealismo Transcendental. Somete a razón a un xuízo desde unha perspectiva racional para acadar a liberdade e a felicidade.

Epistemoloxía: Que podo coñecer?

Na súa obra Crítica da razón pura, Kant estuda se a metafísica é unha ciencia (concluíndo que non). Establece que o coñecemento depende de condicións a priori (espazo e tempo) e condicións empíricas. O coñecemento enúnciase mediante xuízos:

• Analíticos: O predicado non engade información nova.
• Sintéticos: Amplían a información.
• A Priori: Universais e necesarios, independentes da experiencia.
• A Posteriori: Dependen da experiencia.

Kant introduce os xuízos sintéticos a priori (ex: «a recta é a distancia máis curta entre dous puntos»), que son a base da ciencia e desmontan o empirismo radical de Hume.

As tres facultades do coñecemento

1. Estética Transcendental (Sensibilidade): Trata das intuicións puras (espazo e tempo) aplicadas ás matemáticas.
2. Analítica Transcendental (Entendemento): O entendemento ordena os datos da sensibilidade mediante categorías (conceptos puros como cantidade, cualidade, relación e modo). Aplícase á física. Distingue entre fenómeno (o que percibimos) e noúmeno (a cousa en si).
3. Dialéctica Transcendental (Razón): A razón tenta unificar o coñecemento, pero ao querer abarcar Deus, a alma e o mundo sen experiencia, cae no erro. Por iso a metafísica non é ciencia.

Ética Kantiana: Que podo facer?

Na Crítica da razón práctica, Kant critica as éticas materiais (empíricas, hipotéticas e heterónomas) que buscan un fin ou premio. El propón unha ética formal: baleira de contido, universal, necesaria, a priori e autónoma.

Esta ética baséase no imperativo categórico (actuar por deber). Distingue tres tipos de accións:

1. Contrarias ao deber.
2. Conformes ao deber (por conveniencia).
3. Por respecto ao deber: As únicas moralmente válidas, feitas por convicción.

Cando todos actuemos de xeito formal, acadaremos a verdadeira felicidade nunha sociedade de normas consecuentes.