René Descartes (1596–1650)

A. 1º) Contexto

René Descartes (1596–1650), pai da filosofía moderna, sitúase no século XVII, un período caracterizado polo absolutismo político, a Contrarreforma relixiosa e o triunfo da ciencia moderna. Descartes enmárcase no racionalismo, corrente que postula que o coñecemento se orixina na razón e non na experiencia; cúmprese mediante o método dedutivo e defende a existencia de ideas innatas. Outros racionalistas destacados son Spinoza e Leibniz. O racionalismo enfróntase ao empirismo (Locke, Hume), que afirma que o coñecemento provén dos sentidos, emprega o método indutivo e nega as ideas innatas.

B. 4º) Teoría: Método, Cogito e as substancias

Método, Cogito e as substancias: René Descartes, pai da filosofía moderna (s. XVII), enmárcase no racionalismo, corrente que busca o coñecemento seguro a través da razón, opoñéndose ao empirismo.

O método cartesiano

Descartes busca construír un edificio de sabedoría firme seguindo catro regras intuitivo-dedutivas:

1. Evidencia: admitir só ideas claras e distintas captadas por intuición, sen dúbida.
2. Análise: dividir o complexo en partes sinxelas (intuición).
3. Síntese: reconstruír dedutivamente do sinxelo ao complexo.
4. Enumeración: revisar todo o proceso para asegurar a ausencia de erros.

Para atopar a evidencia, Descartes aplica a dúbida metódica (hiperbólica e universal):

• Dúbida dos sentidos: algúns sentidos engánannos, polo que non podemos fiarnos deles plenamente.
• Dúbida do mundo exterior (vixilia/sono): é difícil distinguir a vixilia do sono; os soños poden ser vívidos e logo comprobamos que non teñen existencia real, polo que non podemos estar certos de que o mundo percibido sexa real.
• Dúbida radical (xenio maligno): Descartes introduce a posibilidade dun espírito ou xenio maligno de inmenso poder que se esforza en inducir ao erro.

O Cogito e as substancias

No acto de dubidar xorde a certeza irrefutable: “Penso, logo existo” (Cogito, ergo sum). Esta é a primeira verdade: a substancia pensante (res cogitans), cuxo atributo principal é o pensamento. Descartes define substancia como aquilo que non necesita de nada máis para existir. Identifica tres substancias:

1. Res cogitans (substancia pensante): atributo principal o pensamento; os seus modos son a imaxinación, a memoria, a sensación, a dúbida e o desexo. Corresponde á alma ou ao eu.
2. Res infinita (substancia infinita): atributo principal a perfección; non ten modos porque en Deus non hai variación, só atributos. Corresponde a Deus, o único perfectamente independente.
3. Res extensa (substancia extensa): atributo principal a extensión; os seus modos son a figura e o movemento. Corresponde ao mundo material.

Para garantir a realidade do mundo externo (res extensa), Descartes demostra a existencia de Deus (res infinita) a través de tres argumentos baseados en ideas innatas:

• Deus como causa da idea de perfección: o eu imperfecto (finito, dubidante) posúe a idea innata de perfección e infinitude. Como o imperfecto non pode ser causa do perfecto, Deus (ser sumamente perfecto) debeu colocar esa idea na mente humana (a marca do artesán na obra).
• Deus como causa do ser imperfecto: o ser humano, sendo contingente (podería non existir), require unha causa para a súa existencia. Non pode ser causado por algo menos perfecto que el; polo tanto, a súa causa é Deus, o Ser necesario e perfecto (análogo á terceira vía de Santo Tomé).
• Argumento ontolóxico: a existencia de Deus demóstrase a partir da súa propia idea (análogo a Anselmo de Canterbury). A existencia é unha perfección, e se Deus é concibido como o ser que posúe todas as perfeccións, necesariamente debe existir non só no pensamento senón tamén na realidade.

D. 5º) Repercusión do pensamento cartesiano

Con Descartes iniciase a época moderna, na que a teoría do coñecemento se converte nun tema fundamental. Descartes dá prioridade á razón fronte aos sentidos; non obstante, o empirismo sostén que son os sentidos o punto de partida do coñecemento. Máis tarde, Kant (1724–1804) realizará unha síntese entre racionalismo e empirismo: para o coñecemento son necesarios tanto elementos achegados pola razón como elementos aportados polos sentidos.

O modelo cartesiano, que parte do cogito (conciencia) como primeiro principio indubidable, abriu camiño ao idealismo e influíu nas concepcións de pensadores como Kant, Hegel ou Husserl. A concepción cartesiana do coñecemento, baseada na dedución desde principios seguros, contribúe ao nacemento das distintas correntes idealistas da realidade.

Textos de Descartes

Descartes, Discurso do método (Parte II), Vigo, Ed. Xerais de Galicia, 2001 (pp. 44–45).

2º) Tema

O fragmento expón as catro regras do método cartesiano que Descartes propón como alternativa aos preceptos da lóxica tradicional, sinalando a súa eficacia para alcanzar coñecementos certos e evidentes, inspirándose no método matemático.

3º) Ideas

Dúas partes principais que describen a necesidade e a aplicación do método: Descartes argumenta a necesidade dun método novo, exento dos defectos da lóxica tradicional (cuxa abundancia de leis facilita vicios), propondo que catro regras firmes e constantemente observadas son suficientes. O autor alude á lei da economía, comparando a eficacia do seu método con estados ben regulados por poucas leis.

O texto enumera e describe as catro regras fundamentais:

1. Evidencia: non aceptar nada como verdadeiro sen coñecelo de forma clara e distinta, evitando a precipitación.
2. Análise: dividir cada dificultade en tantas partes como sexa necesario para a súa mellor resolución.
3. Síntese: ordenar os pensamentos, partindo do máis sinxelo e fácil de coñecer para ascender gradualmente ao complexo.
4. Enumeración: revisións xerais para asegurarse de que non se omite nada.

Descartes suxire que o éxito dos matemáticos en atopar demostracións certas débese á súa metodoloxía de cadeas de razóns sinxelas e á orde estrita. Por iso conclúe que o coñecemento humano debe seguir a mesma orde, comezando polos obxectos máis simples e seguindo a secuencia natural da dedución.

Descartes, Meditacións Metafísicas (Meditación Segunda)

2º) Tema

O proceso da dúbida metódica levado ao extremo, culminando na afirmación irrefutable da propia existencia como substancia pensante, incluso baixo o engano dun poder enganador.

3º) Ideas

Estruturado en dous movementos: a radicalización da dúbida e o descubrimento da certeza primeira. Descartes supón a falsidade de todo o percibido (sentidos, corpo, figura, extensión), chegando á conclusión provisional de que nada é certo no mundo. Cuestiónase a orixe dos pensamentos (se proceden dun Deus enganador ou se os produce el mesmo). Sinala que, mesmo negando a existencia de todo o mundo material e espiritual, o acto de dubidar ou pensar implica necesariamente a existencia do eu. O autor argumenta que, aínda que exista un poder enganador moi poderoso, este só pode ter éxito se o suxeito que está sendo enganado existe. Conclúe que, canto máis o engano tente anular a súa existencia, máis se confirma o pensamento. Por tanto, a proposición «Eu son, eu existo» é necesariamente verdadeira cada vez que se concibe no espírito. Este é o principio firme atopado.

Descartes, Discurso do Método (Parte IV)

2º) Tema

Demostra a existencia de Deus (res infinita) a partir da análise da idea innata de perfección que reside no eu imperfecto, sinalando que esta idea require necesariamente unha causa externa e máis perfecta.

3º) Ideas

Estrutura a súa proba en argumentos interconectados: Descartes sostén que a idea dun ser máis perfecto (Deus) non pode provir da nada nin ser producida por el (o menos perfecto). Esta idea innata debe ser posta nel por unha natureza efectivamente máis perfecta. Por tanto, a presenza da idea de perfección implica a existencia dun Ser máis perfecto (Deus) do cal el depende.

John Locke (1632–1704)

A. 1º) Contexto

John Locke foi un filósofo inglés do século XVII (1632–1704) que viviu nun período de profundas transformacións políticas en Inglaterra. Durante esta etapa producíronse procesos como a Revolución Burguesa e a Gloriosa Revolución de 1688, que instauraron unha monarquía parlamentaria e constitucional, consolidando a supremacía do Parlamento. Este proceso supuxo o triunfo das liberdades políticas, relixiosas e económicas, así como o ascenso de Inglaterra como potencia comercial e capitalista.

No plano filosófico, Locke inscríbese no empirismo, corrente que sostiene que todo coñecemento procede da experiencia sensible, emprega o método indutivo e nega a existencia de ideas innatas. Xunto a Locke pertencen a esta corrente Berkeley e Hume. O empirismo opoñíase ao racionalismo (Descartes, Spinoza, Leibniz), que defendía a primacía da razón, o método dedutivo e as ideas innatas.

B. 4º) Teoría: Liberalismo político e contractualismo

Liberalismo político e contractualismo de Locke. En Dous tratados sobre o goberno, Locke formula a súa teoría liberal en oposición ao absolutismo de Hobbes, rexeitando o dereito divino do monarca. As teorías de Locke, Hobbes e Rousseau son contractualistas (pacto social) e afirman a hipótese do estado de natureza.

Estado de natureza

Descrición e principios:

• Situación hipotética sen leis nin Estado.
• Os humanos son libres, iguais e independentes.
• Posúen propiedade privada (fundamentada no traballo).
• Réxense pola lei moral natural, que protexe a vida, a liberdade e a propiedade.

Contrato social e Estado liberal

O Estado créase mediante un contrato entre individuos para protexer mellor a propiedade privada. A cambio, ceden ao Estado o dereito de facer leis e castigar. Esta defensa da propiedade favoreceu os intereses da burguesía parlamentarista. O Estado lockeano é contrario ao absolutismo e defende a democracia representativa.

Para limitar o poder, Locke propón a división de poderes:

• Poder Lexislativo: elabora as leis positivas, baseadas na lei natural.
• Poder Executivo: aplica as leis e castiga os infractores.
• Poder Federativo: xestiona a seguridade do Estado e as relacións exteriores (paz e guerra).

A teoría de Locke influíu na Gloriosa Revolución de 1688 en Inglaterra e foi fundamental para as revolucións en EE. UU. (Jefferson e a Declaración de Independencia) e en Francia (Revolución Francesa).

D. 5º) Repercusión do pensamento de Locke

Locke foi un dos máis importantes representantes do empirismo. Na época moderna o empirismo opoúxose ao racionalismo. Máis tarde, Kant realizou unha síntese entre racionalismo e empirismo, afirmando que para o coñecemento son necesarios tanto elementos achegados pola razón como elementos provintes dos sentidos.

A teoría política de Locke enmárcase nas teorías do contrato propias da época que trataban de xustificar o Estado moderno e opóñense ao absolutismo. Hobbes sostivo que no estado de natureza predominaba a guerra de todos contra todos e que a solución era ceder todos os dereitos a un Estado absolutista. Rousseau, aínda sendo contractualista, non aceptou a teoría da separación de poderes, pois consideraba que o poder político debía estar nas mans de todos os cidadáns e non só nas de representantes. Montesquieu, pola súa banda, destacou a necesidade de separar o poder lexislativo, o executivo e tamén o xudicial; esta separación foi asumida por moitas democracias posteriores.

Textos de Locke

Locke, Ensaio sobre o goberno civil

Texto 1: Cap. 7, § 89

2º) Tema

Define a transición do estado de natureza á sociedade política (ou república) como o momento en que os individuos renuncian ao seu poder executivo da lei natural para entregalo a un poder público supremo.

3º) Ideas

Céntrase na condición necesaria para a formación da sociedade civil e na súa función principal: a sociedade política constrúese cando un grupo de homes en estado de natureza abandona o seu poder executivo da lei natural e o renuncia a favor do poder público. Ao unirse, os individuos autorizan o poder lexislativo a crear leis para o ben público, ás que deben colaborar. Esta unión establece un xefe supremo na terra para determinar as controversias de dereito e reparar as inxurias entre os membros. Locke conclúe que, mentres non exista un poder apelable para resolver disputas, os seres humanos permanecen en estado de natureza.

Texto 2: Cap. 7, § 90

2º) Tema

Refuta a monarquía absoluta, pois invalida o propósito fundamental da sociedade civil: establecer unha autoridade xudicial común para resolver conflitos e evitar que cada individuo sexa xuíz do seu propio caso.

3º) Ideas

O argumento céntrase na definición funcional da sociedade civil fronte ao absolutismo: a súa función é eliminar os prexuízos do estado de natureza (ser xuíz de si mesmo) mediante a creación dunha autoridade pública apelable. A monarquía absoluta é incompatible coa sociedade civil porque o príncipe, ao ser o único xuíz, mantén aos súbditos no estado de natureza. A presenza ou ausencia dunha autoridade apelable para decidir diferenzas determina se unha comunidade está en sociedade civil ou en estado de natureza.

David Hume (1711–1776)

A. Contexto

David Hume foi un empirista radical que definiu os elementos do coñecemento como impresións (percepcións vívidas dos sentidos) e ideas (copias máis débiles das impresións). O criterio de verdade de Hume é estrito: unha idea é válida só se corresponde cunha impresión. O coñecemento divideuse en relacións entre ideas (lóxica e matemáticas) e coñecemento de feitos (baseado na experiencia).

B. Teoría

Elementos do coñecemento

Segundo Hume, os elementos do coñecemento son as impresións e as ideas. A diferenza entre ambos é a vivacidade da percepción: as impresións son máis vivas e proceden dos sentidos; as ideas son representacións ou copias desa experiencia no pensamento e son menos vivas.

As impresións poden ser de dous tipos:

• Impresións de sensación: coñecemento das cualidades dos obxectos do mundo exterior.
• Impresións de reflexión: coñecemento dos nosos estados de conciencia (estados internos).

Tipos de coñecemento

• Relacións entre ideas: independentes dos feitos; abarcan a lóxica e as matemáticas.
• Coñecemento de feitos: xustificado pola experiencia e polas impresións; por exemplo, saber que agora se está escribindo.

Crítica da causalidade

Para Hume, a verificación dunha idea require unha impresión correspondente; se non hai tal impresión, a idea é ficción. Isto leva á súa famosa crítica da causalidade:

• Non é posible ter coñecemento certo dos feitos futuros, porque non temos impresións do que acontecerá.
• A conexión necesaria causa‑efecto non pode ser concebida como tal, porque a idea de conexión necesaria non ten unha impresión correspondente.
• O noso coñecemento dos feitos futuros baseada en expectativas é, por tanto, crenza ou supoñemento, non coñecemento estrito.
• O motivo da crenza causal é o hábito: acostumámonos a ver unhas secuencias no pasado (causa → efecto) e cremos que se repetirán.
• Consecuencia: as ciencias empíricas só poden aspirar á probabilidade, non á certeza absoluta sobre os feitos futuros.

Crítica da substancia

Hume aplica o seu criterio de verdade á idea de substancia: como non hai unha impresión que sirva de modelo para a idea de substancia, esta non é unha copia dunha impresión e, polo tanto, segundo Hume, é inválida. Por iso rexeita a metafísica tradicional, que se ocupa de ideas sen fundamente empírico.

Segundo Hume, non existen impresións que avalen as seguintes entidades:

• Substancia extensa (o mundo externo) como entidade metafísica independentemente das percepcións.
• Substancia pensante (o eu/alma): aínda que temos impresións internas (angustia, sensacións), non temos unha impresión do «eu» como substrato permanente.
• Substancia infinita (Deus): non existe unha impresión empírica que a fundamente.

O resultado é un tipo de fenomenalismo: só coñecemos as percepcións (impresións ou ideas); a realidade redúcese a fenómenos. Este xeito de entender conduce a unha postura escéptica fronte ás afirmacións metafísicas.

D. Repercusión do pensamento de Hume

Hume foi un dos grandes representantes do empirismo. A súa influencia en Kant foi decisiva: Kant, formado nunha tradición racionalista, declarou que Hume o «espertou do seu sono dogmático», e por iso tardou once anos en publicar A crítica da razón pura. Ademais, a ética de Hume considérase, en certa medida, antecedente do utilitarismo, corrente que busca maximizar a felicidade do maior número de persoas.

No século XX, o neopositivismo retomou a afirmación humiana de que o coñecemento válido está limitado ás percepcións, desenvolvendo desde aí unha filosofía da linguaxe e da ciencia baseada en criterios empíricos estritos.