René Descartes e o Método Racionalista

René Descartes pretende atopar un coñecemento absolutamente seguro que sirva de fundamento para toda a ciencia, xa que os saberes tradicionais baseados na autoridade, na tradición ou nos sentidos non son fiables. Para iso, crea un novo método inspirado nas matemáticas, que consiste en regras que guían a razón:

• Evidencia: Aceptar só o que se presenta de forma clara e distinta.
• Análise: Dividir os problemas en partes.
• Síntese: Ordenar do simple ao complexo.
• Enumeración: Revisar todo o proceso.

Para aplicar o método, Descartes emprega a dúbida metódica, que consiste en dubidar de todo o que non sexa absolutamente seguro, non como fin escéptico, senón como paso para atopar unha verdade indubidable. Esta dúbida baséase en tres motivos: os sentidos poden enganarnos, non sempre distinguimos entre soño e vixilia, e a hipótese dun xenio maligno que podería enganarnos incluso nas matemáticas.

Porén, ao dubidar de todo, descobre unha primeira certeza: mentres dubida, pensa, e se pensa, existe. Así formula o “penso, logo existo” (cogito, ergo sum), que non é un razoamento, senón unha intuición inmediata e evidente. O cogito convértese no primeiro principio da filosofía e no punto de partida do coñecemento.

A partir desta certeza, Descartes establece o criterio de verdade: todo aquilo que se percibe de maneira clara e distinta é verdadeiro. Deste modo, a razón convértese no fundamento do coñecemento e inaugúrase a filosofía moderna, baseada no suxeito pensante como punto de partida.

A Ilustración: O Século das Luces

A Ilustración foi un movemento intelectual, cultural e político desenvolvido en Europa nos séculos XVII e XVIII, coñecido como o Século das Luces, que pretendía explicar o mundo mediante a razón e cuestionar a autoridade da tradición, da Igrexa e das monarquías absolutas. Os seus principios fundamentais foron a razón e a idea de progreso.

A Razón como Ferramenta de Cambio

A razón era considerada a principal ferramenta para comprender a realidade e mellorar a sociedade. Os ilustrados defendían o uso do pensamento crítico e do método científico, inspirados por científicos como Newton e Galileo, aplicándoo non só á ciencia, senón tamén á política e á sociedade. Grazas á razón podían analizar as leis, criticar os privilexios, promover a liberdade de pensamento e impulsar a educación. Neste contexto, Kant resumiu este espírito co lema “Sapere aude”, que anima a pensar por un mesmo.

Progreso e Difusión das Ideas

Ao mesmo tempo, os ilustrados confiaban no progreso da humanidade. Crían que, mediante a razón, a ciencia e a educación, a sociedade podía avanzar cara a un mundo mellor, con gobernos máis xustos, persoas máis libres e unha economía máis eficiente. Esta idea rompía coa visión tradicional medieval, defendendo que o ser humano podía transformar a sociedade.

As ideas ilustradas difundíronse a través de libros, enciclopedias, salóns e academias, o que permitiu a súa expansión. Tiveron unha gran influencia histórica, xa que inspiraron reformas, o desenvolvemento científico e revolucións como a francesa, ademais de sentar as bases de principios actuais como os dereitos humanos, a igualdade e a liberdade.

O Pensamento Político de John Locke

O pensamento político de John Locke é fundamental na filosofía moderna porque senta as bases do liberalismo político e da democracia representativa. Fronte ao absolutismo, Locke defende que os individuos teñen dereitos naturais que o poder político debe respectar e protexer. Estas ideas xorden no contexto do ascenso da burguesía e da Revolución Gloriosa inglesa de 1688, que limitou o poder do rei. Así, os individuos deixan de ser súbditos e pasan a ser cidadáns libres e iguais.

O Contrato Social e a Limitación do Poder

Locke rexeita a teoría da orixe divina do poder e afirma que todos os seres humanos nacen libres e iguais, sendo donos de si mesmos. O poder político non procede de Deus, senón da vontade dos cidadáns, polo que o Estado é unha creación humana baseada nun acordo.

Esta idea explícase coa teoría do contrato social, segundo a cal o Estado nace dun pacto entre individuos. Este proceso inclúe un estado de natureza inicial, no que os seres humanos son libres e iguais e posúen dereitos naturais como a vida, a liberdade e a propiedade, aínda que sen garantías. Para protexer estes dereitos, os individuos establecen un contrato social e crean o Estado.

O Estado resultante, segundo Locke, non é absoluto: os cidadáns non renuncian aos seus dereitos, senón que delegan no poder político a súa protección. Para evitar abusos, Locke propón a separación de poderes (lexislativo, executivo e xudicial), garantindo o control e o equilibrio do poder.

David Hume e o Empirismo Radical

David Hume leva ata as últimas consecuencias o empirismo ao afirmar que todo coñecemento procede da experiencia. Distingue entre:

• Impresións: Percepcións vivas e directas.
• Ideas: Copias máis débiles das impresións.

Establece que toda idea válida debe proceder dunha impresión. Se non é así, trátase dunha ficción.

Crítica á Substancia e á Causalidade

A partir deste criterio, Hume critica a idea de substancia. A metafísica tradicional defendía a existencia de substancias como soporte das calidades das cousas, pero Hume afirma que non temos ningunha impresión delas. Só percibimos conxuntos de sensacións (cores, sons, formas…), pero non unha realidade permanente detrás.

Tamén critica a idea de causalidade. Habitualmente pensamos que entre causa e efecto existe unha conexión necesaria, pero Hume demostra que non percibimos tal conexión. Só observamos que certos fenómenos se suceden e repiten no tempo. A idea de causa xorde, polo tanto, dun hábito mental que nos leva a esperar que o futuro sexa como o pasado.

Como consecuencia, o coñecemento das ciencias empíricas non é necesario nin universal, senón só probable. Hume conclúe que o noso coñecemento queda limitado aos fenómenos da experiencia, negando a validez da metafísica.