I) Marco histórico e conceptual

Para comprender a figura de Platón cómpre entender as circunstancias que rodearon o seu pensamento, describindo a súa cidade entre os s. V e IV a. C.

Contexto: o século de Pericles e o papel de Atenas

O s. V é coñecido como o século de Pericles, xa que este foi o gran impulsor da democracia como sistema de goberno. Atenas protagonizou o maior acontecemento militar da época no Mediterráneo oriental: as Guerras Médicas. A cidade sufriu enormemente; tras a definitiva expulsión dos persas, a xestión económica do tesouro de Delos, resultante da alianza entre Atenas e outras poleis marítimas, acabou sendo decisiva para o renacemento da cidade. Detrás desta xestión estaba Pericles, co cal comezou o embelecemento artístico dunha cidade que, de seguida, entendeu a busca da perfección formal a moitos niveis.

Durante este renacer, Atenas exerceu presión sobre poleis menores que formaban parte da súa liga, as cales buscaron a axuda de Esparta —cidade protagonista tamén no enfrontamento cos persas—. A tensión entre Esparta e Atenas radicaba no enorme contraste dos seus modos de vida. O propio Pericles encargouse de acentuar esas diferenzas nos seus discursos e a través dun programa de embelecemento artístico. Esparta, pola súa parte, vía nas artes liberais unha distracción para os individuos, que deben orientar toda a súa dedicación cara ao ben común.

As Guerras do Peloponeso e as consecuencias políticas

As Guerras do Peloponeso levaron a ambas as cidades a protagonizar numerosos episodios bélicos ao longo do mundo grego. A derrota definitiva de Atenas no 404 a. C. foi a excusa que atoparon algúns nobres para lanzar un ataque contra a democracia e imponer unha oligarquía. Os chamados Trinta Tiranos procuraban devolver o poder aos nobres, convencidos de que era unha tradición que os aristócratas dirixiran a polis. Pero estes infravaloraron a forza dos demócratas, que recuperaron o poder e desconfiaron de todos aqueles que tiveran relación con algún dos oligarcas.

Entre os sospeitados atopábase Sócrates, quen fora mestre de Critias (o máis fero dos oligarcas) e cuxas continuas críticas ao relativismo resultaran insoportables para parte dos atenienses. O conflito entre os sofistas e Sócrates supuña un debate transcendental sobre os valores que debían predominar na Atenas de principios do s. IV a. C.

Pericles, a perfección e o cambio de prioridades

Corenta anos antes, Pericles quixo representar os valores da perfección na beleza estética; agora buscábase a perfección das almas. Segundo o alumno máis aventaxado de Sócrates, isto non pasaba pola democracia nin polas artes, senón pola razón e polo coñecemento das esencias do cosmos —cousas comprensibles a través da reflexión filosófica, da negación do mundo temporal e da aceptación dunha realidade transcendental máis alá dese mundo sensible.

Vida e formación de Platón

Sócrates, tras a súa condena e morte, foi ensalzado polos seus discípulos; entre eles atopábase Platón, que durante moito tempo permaneceu moi ligado ao mestre. Platón, fillo dunha familia nobre, naceu en Atenas entre 428 e 427 a. C. A súa mocidade transcorreu durante a Guerra do Peloponeso e tamén durante a época de esplendor de Pericles. Tras a derrota de Atenas, Esparta impuxo o goberno dos Trinta Tiranos, entre os que figuraban parentes de Platón; este foi o seu primeiro contacto directo coa política ateniense.

Cando a democracia, recentemente restaurada, condena á morte a Sócrates, Platón conclúe que a lexislación e a moralidade estaban corrompidas en todos os Estados da época. Tal como relata na Carta VII, sente que só á luz da verdadeira filosofía se pode recoñecer onde está a xustiza, de modo que non se acabarán os males para o home ata que os auténticos filósofos cheguen ao poder ou ata que os gobernantes non se poñan a filosofar. É neste momento cando se inicia o proxecto político de Platón: idear un Estado xusto.

Influencias intelectuais

Entre os autores que influíron no pensamento de Platón destacan Heráclito, Parménides, os pitagóricos, Anaxágoras e Sócrates. De Heráclito toma a idea de que todo flúe e que todo está en continuo cambio (o devir), que será trazo característico do mundo sensible e que, por iso, nel non pode haber coñecemento estable. De Parménides recolle as propiedades do ser —permanencia e unidade— e trasládaas ao mundo das Ideas. Dos pitagóricos obtén a idea da inmortalidade da alma, a importancia das matemáticas, o dualismo alma-corpo e a vida comunitaria. De Anaxágoras asume que o Noûs (intelixencia ordenadora) é antecedente do demiúrgo platónico: o cosmos non pode ser resultado do caos. De Sócrates adopta o método dialéctico, a aspiración a coñecer as esencias das cousas e a inclinación polos problemas morais e políticos.

II) Análise e interpretación do texto

(Primeiro hai que falar dos diálogos en xeral e logo especificar concretamente a que etapa pertence cada un e ampliar a información)

Obras e forma dialogal

Platón non concedía moito valor á palabra escrita, porque no escrito o filosofar queda fixado e, en certo modo, morto; ao igual que Sócrates, atopa na conversación dialéctica a forma máis axeitada de filosofar. Todos os seus diálogos estaban destinados ao gran público, pero non conservamos constancia completa das ensinanzas impartidas na Academia. Aristóteles, que permaneceu vinte anos nela, atribúe a Platón ás veces doutrinas que non aparecen nos diálogos; isto suxire que o que Platón escribiu non coincidía exactamente co que se discutía na súa escola, o que dificulta a comprensión do seu pensamento.

Os diálogos platónicos non son tratados sistemáticos, senón que reflicten conversas e discusións de personaxes do seu tempo, con dúbidas, contradicións, opinións e preguntas. Ademais, Platón revísase a si mesmo continuamente, polo que o seu pensamento evoluciona ao ritmo das súas experiencias vitais. Por outro lado, recurres aos mitos (inventados ou reelaborados por el) como símiles para facilitar a comprensión das súas ideas. O núcleo da filosofía platónica constitúeo a Teoría das Ideas, fío condutor do seu pensamento; non obstante, non aparece exposta de forma sistemática nun único diálogo, senón que alude a ela en case todos os escritos a partir da etapa de transición.

Cronoloxía dos diálogos: as catro épocas (e as cartas)

Podemos establecer unha orde cronolóxica dos diálogos e, por tanto, da evolución do pensamento platónico seguindo catro etapas principais marcadas pola morte de Sócrates e polas viaxes de Platón a Siracusa ao longo da súa vida:

1. Diálogos socráticos ou de mocidade (399–389 a. C.)

Son reproducións bastante fieis do pensamento de Sócrates, no que o tema central é a virtude, empregando o método socrático para buscar a súa definición. A Teoría das Ideas non aparece nestes textos.

Os diálogos desta época son: Ion (describe a poesía como un don divino), Hipias Menor (sobre a mentira e a verdade), Protágoras (sobre a virtude; cuestiona a posibilidade de ensinar a virtude e aparece a identificación socrática da virtude co saber), Laques (sobre o valor), Lisis (sobre a amizade), Cármides (sobre a temperanza), Eutifrón (sobre a piedade), Apoloxía de Sócrates (non é propiamente un diálogo, senón o discurso de defensa de Sócrates ante o tribunal que habería de condenalo á morte) e Critón (diálogo que transcorre no cárcere; Sócrates fala aos seus discípulos sobre o deber do cidadán).

2. Diálogos de transición (388–385 a. C., aprox.)

Nestes diálogos comezan a aparecer as teorías propias de Platón. Sócrates segue sendo o personaxe principal, pero perde protagonismo. Predominan os problemas políticos e o enfrontamento cos sofistas e coa democracia ateniense; obsérvase tamén unha influência notable do pitagorismo.

Exemplos: Gorgias (sobre a retórica e a xustiza; crítica á democracia), Menexeno (parodia das oracións fúnebres), Cratilo (sobre a significación das palabras), Eutidemo (sobre a arte da controversia sofística) e Menón (sobre a virtude; aparece a teoría da reminiscencia).

3. Diálogos construtivos ou de madurez (385–370 a. C., aprox.)

Nesta etapa a Teoría das Ideas serve de clave explicativa para os demais temas. Platón desenvolve problemas políticos e formula unha teoría completa sobre a organización do Estado na República. Tamén se proxectan os mitos máis significativos da súa obra.

Exemplos: Fedón (intenta demostrar a inmortalidade da alma), Banquete (Symposion; sobre o amor e a beleza), República (sobre a xustiza e a organización do Estado; contén a exposición máis clara da Teoría das Ideas) e Fedro (sobre o amor, a beleza e a alma).

4. Diálogos críticos (369–362 a. C., aprox.)

Nestes textos, Sócrates deixa de ser o personaxe principal. Son diálogos de difícil comprensión, onde escasean os mitos pero predominan os problemas ontolóxicos e críticos en relación coa teoría das Ideas.

Exemplos: Parménides (autocrítica da Teoría das Ideas; problema do un e do múltiple), Teeteto (investigación dunha definición do coñecemento), Sofista (crítica á estrutura do mundo das Ideas) e Político (sobre o papel do político na sociedade).

5. Diálogos de vellez (361–347 a. C., aprox.)

Nesta etapa, Platón interesa máis pola cosmoloxía e pola historia mítica.

Exemplos: Filebo (sobre o problema socrático da primacía do pracer ou do saber), Timeo (sobre a formación do cosmos), Critias (describe Atenas e a Atlántida) e As leis (descrición da cidade ideal; teoría do Estado).

Por último, hai que mencionar as cartas que Platón escribiu ao longo da súa vida, interesantes para a súa biografía e para coñecer a evolución persoal e as intencións da súa filosofía, destacando especialmente a Carta VII.

Introdución á Teoría das Ideas

A Teoría das Ideas constitúe o núcleo explicativo de todos os problemas platónicos. Como se comentou, non se expón de forma totalmente sistemática nun único diálogo, senón que aparece aludida en numerosos textos a partir da etapa de transición. Esta teoría evolucionou co propio pensamento de Platón e presenta numerosos problemas que o filósofo mesmo recoñecía, o que o levou a revisala e a sometera ás críticas.

Antecedentes

Os principais antecedentes da Teoría das Ideas son: Sócrates, Heráclito, Parménides, os pitagóricos e Anaxágoras. Cada un aportou elementos fundamentais: Sócrates proporcionou a noción de esencia (universal e necesaria) e a identificación da virtude co saber; Heráclito, o devir; Parménides, o ser (un e inmóbil) e a razón; os pitagóricos, os principios matemáticos; e Anaxágoras, o Noûs como principio intelixente ordenador. Grazas a estas aportacións, as realidades ideais pensábanse como absolutas, universais, eternas, inmutables e verdadeiras.

Finalidade triple da Teoría das Ideas

A Teoría das Ideas desenvolve unha finalidade tripla:

• Intención ética: Platón, como Sócrates, identifica a virtude co saber: para ser xusto hai que coñecer que é a xustiza. É necesario o coñecemento da virtude en termos universais; fronte ao relativismo moral dos sofistas, Platón reclama valores e verdades universais que guíen a conducta moral.
• Intención política: os gobernantes deben ser filósofos, que non se guíen por ambicións persoais nin por intereses particulares, senón por ideais transcendentes e absolutos: as Ideas.
• Intención gnoseolóxica ou científica: o verdadeiro coñecemento só pode ter por obxecto o universal; debe versar sobre obxectos estables e permanentes —non sobre as cousas do mundo sensible, que están sometidas ao devir—. Por iso, para a ciencia deben existir obxectos distintos: as Ideas.

Que son as Ideas (definición, características e xerarquización)

As Ideas, para Platón, non son meros contidos dos nosos pensamentos, senón entidades con existencia obxectiva: realidades independentes da mente. Son modelos ou prototipos das cousas materiais e o fundamento dos xuízos que formulamos sobre elas. Constitúen as esencias das cousas, o que fai que cada cousa sexa o que é; son principios de unidade fronte á pluralidade do mundo físico.

Cada Idea posúe as características do ser segundo Parménides: é eterna, única e indivisible, inmutable e inalterable, inmaterial, invisible e intelixible. Na República, Platón establece a primacía absoluta da Idea do Ben. As Ideas constitúen un sistema xerarquizado no que todas se relacionan e coordinan nunha gradación ascendente ata chegar á Idea do Ben (ou da Beleza), que é o cumio desta xerarquía. Todas as Ideas conflúen cara a Idea do Ben.

Ao filósofo corresponde ascender no coñecemento das Ideas ata contemplar a Idea do Ben, a cal proporciona un coñecemento teórico (permite captar orde, estrutura e finalidade de todo canto existe) e práctico (proporciona normas e criterios para a organización política e para o comportamento moral). Esta identificación fai posible que o sabio poida gobernar. Nos diálogos de vellez, Platón chega mesmo a identificar a Idea do Ben coa Idea do Un.

Dualismo ontolóxico: mundo sensible e mundo intelixible

A convicción de que a verdade é necesaria para vivir en cidade xusta leva Platón a enfrontarse cos sofistas e a posicionarse ao lado de Sócrates, quen afirma que o home pode facer ciencia e alcanzar coñecementos universais, necesarios e inmutables. Platón pregúntase como pode o home chegar a eses coñecementos; a súa resposta é que iso é posible porque existen obxectos reais, universais, necesarios e inmutables —sen eles non habería coñecemento científico.

En contraposición ao mundo humano, onde todas as cousas son particulares, contingentes e cambiantes (o mundo sensible), Platón afirma a existencia do Mundo das Ideas, necesario para o coñecemento e a ciencia. A Teoría das Ideas sostén que existen realidades inmateriais e universais independentes do mundo físico (a xustiza en si, o ben en si, etc.), das que derivan as cousas do mundo sensible: son a súa verdadeira realidade e causa.

O Mundo das Ideas (mundo intelixible) é eterno, inmutable e perfecto; nel a realidade é captada pola razón e é independente do mundo físico. O Mundo sensible é o mundo no que vivimos, en continuo cambio (devir). É o mundo dos seres naturais: compostos, divisibles e imperfectos; nel a realidade percíbese polos sentidos. Non é o ser, senón a “apariencia de ser”, unha realidade de segunda categoría. Sobre este mundo o único coñecemento posible é a opinión (doxa). A cada clase de obxectos do mundo sensible corresponde unha Idea; este mundo é, en certo sentido, unha sombra ou copia do anterior.

En canto á relación entre os dous mundos, desde o punto de vista das cousas descríbese mediante a participación ( métesis ) —as cousas do mundo material participan das Ideas— e mediante a imitación ( mímēsis ) —as cousas do mundo sensible imitan as Ideas. Dende o punto de vista das Ideas fálase de presenza ( parousía ) —as Ideas están presentes nas cousas. Nos diálogos de xuventude Platón recalca a inmanencia das Ideas respecto das cousas sensibles (as Ideas están presentes nelas). Nos diálogos de madurez insiste na transcendencia das Ideas: estas son modelos ou arquetipos mentais, mentres que as cousas sensibles son copias ou sombras, establecendo así a relación de imitación.

A teoría das Ideas como base da teoría do coñecemento

Para Platón, a Teoría das Ideas é a clave explicativa da súa epistemoloxía. Dous elementos centrais aquí son a teoría da reminiscencia (anámnesis) e os distintos graos do coñecemento, así como o papel da dialéctica e do elemento afectivo que a acompaña.

Teoría da reminiscencia (anámnesis)

A teoría da reminiscencia sostén que o coñecemento é posible porque a alma posúe a intuición orixinaria das verdades eternas. Coñecer non é máis que lembrar as verdades que a alma contemplou nunha existencia anterior; esta teoría apoia nela o suposto da inmortalidade da alma.

No Fedro, seguindo o mito do carro alado, Platón afirma que a alma, antes de encarnarse, habitou no mundo intelixible e contemplou as Ideas. Por unha causa que Platón non chega a precisar, a alma cae do mundo das Ideas e encárnase nun corpo material, esquecendo así as Ideas. Non obstante, o esquecemento non é total nin definitivo: ao contacto coas cousas sensibles a alma pode lembrar o que vira no mundo intelixible.

Ademais do Fedro, a reminiscencia aparece no Menón e no Fedón, onde se usa tamén para argumentar a inmortalidade da alma (se o coñecemento é recordar, é necesario que apréndeuse nunha existencia anterior o que agora se recorda). Esta teoría non será tan céntrica nos diálogos posteriores.

Graos do coñecemento e dialéctica

Na República, mediante a alegoría da liña, Platón describe os graos do coñecemento en relación cos obxectos que poden ser aprehendidos:

• Imaginación ou conxectura: referida á mera aparencia das cousas; é o grao máis baixo do coñecemento.
• Creza: opinión sobre algo sen xustificación rigorosa.
• Dianoia ou pensamento discursivo: pensamento matemático e discursivo que se enfrenta ao mundo das Ideas tomándoas como hipóteses; é menos claro que a dialéctica.
• Dialéctica: saber rigoroso que toma as Ideas como fundamento último de todo o existente; é coñecemento puramente intelixible, froito da contemplación directa das Ideas e, en última instancia, da contemplación do Ben.

A dialéctica é, en principios, un proceso ascendente desde o múltiple cara ao Uno (o Ben): vai de Idea en Idea ata alcanzar a Idea suprema. A filosofía é, para Platón, a ciencia que permite o acceso ao mundo das Ideas; por iso o dialéctico é o único que pode ofrecer unha visión de conxunto da realidade.

Dialéctica emocional: o papel do amor (Eros)

A dialéctica, proceso intelectual, posúe tamén un apoio afectivo importante: o amor (Eros). A chamada dialéctica emocional é un proceso ascendente que ten por obxectivo a contemplación das Ideas e, en particular, da Idea suprema, a Idea do Ben. Por iso Platón afirma que o amor é, en certo sentido, filósofo: impulsa a alma cara á contemplación e ao desexo do ben supremo.

En conclusión, dialéctica e amor son os medios para acceder ao mundo das Ideas. Para prepararse para esta ascensión, Platón recomenda o estudo das matemáticas, pois estas parten do mundo do devir e introducen ao home na contemplación de obxectos intelixibles.

Concepción antropolóxica: dualismo do ser humano

A Teoría das Ideas segue sendo a clave da antropoloxía platónica. A concepción do home é dualista: distingue dúas realidades heteroxéneas —alma e corpo—, sendo a alma prioritaria respecto do corpo.

Por unha banda, a alma é espiritual, eterna e inmortal; define ao ser humano, ata o punto de que Platón afirma que “o home é a súa alma”. Por outra banda, o corpo é material, corruptible, imperfecto e mortal: un cárcere para a alma, porque lle impide buscar a verdade e a somete a paixóns, temores, enfermidades, etc. Platón mantén unha visión pexorativa do corpo como consecuencia do seu menosprecio do material.

A división tripartita da alma

A unión da alma co corpo é accidental e temporal. A vida da alma no corpo é infeliz; só será plenamente feliz fóra dun corpo. Platón relaciona a salvación da alma (liberación do cárcere material) coa adquisición do coñecemento, entendido como contemplación das Ideas. No Fedón, a alma establece a relación entre os dous mundos porque é capaz de contemplar as Ideas. No Fedro, Platón recorre frecuentemente a mitos para falar da alma, e entre eles destaca o mito do carro alado.

Platón divide a alma en tres partes:

• Alma racional (noûs, logos): inmortal, intelixente, de natureza divina e situada no cerebro (o auriga).
• Alma irascible (thymos): fonte de paixóns nobres, situada no tórax e inseparable do corpo (o cabalo branco); é mortal.
• Alma apetitiva ou concupiscible (epithymía): fonte de paixóns innobres, situada no abdome (o cabalo negro); tamén é mortal.

Inmortalidade e destino da alma

No Timeo Platón afirma que a alma racional foi creada directamente polo Demiúrgo con menos elemento que a alma do mundo; é inmortal e divina, semellante ao mundo das Ideas, o que lle permite coñecelas. No Fedón expón argumentos para demostrar a inmortalidade da alma e recorre á teoría das sucesivas reencarnacións que tomou dos pitagóricos.

No mito de Er, na República, Platón afirma que a alma non perece coa morte do corpo: poderá deixar de reencarnarse cando contemple o mundo das Ideas, liberándose así do cárcere corporal. Platón considera que o coñecemento é purificador, influencia tomada do pitagorismo.

Dobre intención da teoría da alma

A teoría da alma en Platón ten unha intención dobre:

• Intención gnoseolóxica: asegurar a posibilidade do coñecemento das Ideas a través da alma racional, por seren semellantes a elas.
• Intención ética: controlar os apetitos corporais e asegurar unha retribución futura para quen practica a xustiza.

(Fin do texto corrixido)