OBRA: Crítica da razón pura (Textos nº 2 e 3)

1. Contextualización histórico-filosófica

Immanuel Kant (1724-1804) é o pensador máis relevante da Ilustración e un dos filósofos máis influíntes da historia universal. O seu pensamento representa a culminación do proxecto ilustrado, que buscaba a autonomía do ser humano a través do uso da razón. Este comentario céntrase na súa etapa «crítica», inaugurada coa Crítica da razón pura (1781/1787).

Para entender o alcance destes textos, debemos situalos no conflito intelectual da Modernidade. Por unha banda, o Racionalismo (Descartes, Leibniz, Wolff) afirmaba que a razón podía alcanzar verdades absolutas por si soa, o que segundo Kant derivaba nun «dogmatismo» sen base real. Por outra banda, o Empirismo (Hume) sostiña que todo coñecemento provén da experiencia, o que desembocaba nun «escepticismo» que poñía en dúbida a universalidade da ciencia e a validez da causalidade.

Kant, influenciado pola física de Newton, propón salvar a ciencia e a metafísica realizando un «xiro copernicano». Do mesmo xeito que Copérnico entendeu que era a Terra a que xiraba ao redor do Sol, Kant plantexa que non é o suxeito quen debe adaptarse ao obxecto para coñecelo, senón que é o obxecto o que se adapta ás estruturas do suxeito. Esta revolución gnoseolóxica fundamenta o Idealismo Trascendental: só coñecemos aquilo que as nosas facultades poden procesar.

2. Exame detallado dos textos

A. A orixe do coñecemento (Texto nº 2)

Neste fragmento, Kant aborda a cuestión fundamental de onde xorde o saber. A súa tese é unha síntese brillante que supera a dicotomía entre racionalismo e empirismo:

• O inicio cronolóxico: Kant outorga a razón aos empiristas ao afirmar que «todo o noso coñecemento comeza coa experiencia». Sen datos sensibles, as nosas facultades permanecerían inactivas. Os obxectos «tocan» os nosos sentidos e poñen en marcha a nosa «actividade intelectiva» para comparar, ligar ou separar as representacións.
• A orixe constitutiva: Aquí é onde Kant se afasta do empirismo radical. Que o coñecemento comece coa experiencia non significa que todo el proceda exactamente da experiencia. Kant postula que o coñecemento é un composto de dous elementos:
  1. A materia bruta (Elemento a posteriori): As impresións que recibimos de fóra (caóticas, múltiples e cambiantes).
  2. A forma (Elemento a priori): O que a nosa propia facultade cognoscitiva produce por si mesma ao recibir esas impresións. Son estruturas universais e necesarias que o suxeito posúe antes de calquera experiencia.
• Implicación científica: Esta distinción permite explicar como son posibles os xuízos sintéticos a priori (como os das matemáticas e a física). Son sintéticos porque nos din algo novo do mundo (veñen da experiencia), pero son a priori porque a súa validez é universal e necesaria (proveñen da estrutura do suxeito).

B. A cooperación entre facultades (Texto nº 3)

Este texto describe a «arquitectónica» da mente humana. Kant explica que o coñecemento non é unha facultade simple, senón o resultado da colaboración de dous troncos do coñecemento que non poden intercambiar as súas funcións:

• A Sensibilidade (Estética Trascendental): É a capacidade de recibir representacións ao ser afectados polos obxectos. A súa función é a intuición. Para que algo sexa coñecido, primeiro debe ser «dado» a través do Espazo e do Tempo, que son as formas puras da sensibilidade. Sen elas, non habería percepción posible; son as condicións sen as cales non podemos situar nada no mundo.
• O Entendemento (Analítica Trascendental): É a facultade da espontaneidade, a capacidade de producir conceptos e pensar os obxectos. O entendemento toma os datos da sensibilidade e unifícaos mediante as Categorías (como a de causalidade ou substancia).
• A síntese indisoluble: Kant chega á conclusión de que estas facultades deben cooperar. A súa frase célebre «Pensamentos sen contido son baleiros, intuicións sen conceptos son cegas» resume a súa tese:
  • Sen a sensibilidade (contido), o entendemento non tería nada que pensar e produciría meras fantasías baleiras de realidade.
  • Sen o entendemento (conceptos), a sensibilidade só recibiría un caos de sensacións cegas, sen sentido nin orde lóxica.

3. Acervo conceptual (Definicións desenvolvidas)

Para un estudo profundo, é vital desglosar os termos técnicos que fundamentan a crítica:

1. Trascendental: Non se refire a algo «máis alá» do mundo físico, senón ás condicións de posibilidade do coñecemento que residen no suxeito. É o estudo de como coñecemos, non de que coñecemos.
2. Fenómeno: É o obxecto tal e como aparece para nós tras pasar polo filtro do espazo, o tempo e as categorías. É o único que podemos coñecer cientificamente.
3. Noúmeno (Cousa en si): A realidade independente da nosa forma de coñecer. É o límite do coñecemento. Podemos pensalo, pero nunca coñecelo, porque non temos intuición sensible del.
4. Categorías: Son os conceptos puros do entendemento que serven de molde para organizar os datos sensibles. Por exemplo, a categoría de «Causa» obriga ao noso cerebro a ver o mundo como unha cadea de causas e efectos.

4. Actualidade e valoración crítica

Actualidade do pensamento kantiano

O legado de Kant é o alicerce da modernidade. No ámbito da filosofía da ciencia, a súa idea de que o observador condiciona o observado é precursora da Física Cuántica (Principio de Incerteza de Heisenberg), onde o acto de medir altera o sistema. En Psicoloxía, a corrente da Gestalt e o constructivismo moderno beben directamente da idea de que a mente non é un espello pasivo, senón un procesador activo que organiza a información.

No plano político e ético, a súa defensa do home como «fin en si mesmo» e nunca como medio é a base da Declaración Universal dos Dereitos Humanos. O seu chamado ao Sapere aude (atrévete a pensar por ti mesmo) é hoxe máis relevante que nunca na era dos algoritmos e a desinformación; Kant recórdanos que a «maioría de idade» consiste en non deixar que outros (ou as máquinas) decidan por nós.

Opinión persoal e crítica

Desde unha perspectiva crítica, o sistema kantiano é unha obra mestra de equilibrio. Ao limitar a razón teórica ao fenómeno, Kant logra algo fundamental: protexe á ciencia do fanatismo relixioso e, ao mesmo tempo, deixa un espazo para a liberdade e a moralidade no ámbito da razón práctica. Se todo fose coñecible e determinado pola ciencia, non habería lugar para a liberdade humana.

Porén, autores posteriores como Hegel criticaron o «dualismo» kantiano: como podemos estar seguros de que existe unha «cousa en si» se non podemos coñecela? Non obstante, a postura de Kant é dunha honestidade intelectual admirable. Non promete verdades absolutas sobre Deus ou a alma desde a ciencia, senón que nos ensina a ser humildes respecto ás nosas capacidades cognitivas.

En conclusión, estudar a Kant non é só aprender historia da filosofía, senón realizar unha «autopsia da nosa propia mente». A súa obra obríganos a recoñecer que o mundo que vemos é, en gran parte, unha construción humana, o que nos outorga unha inmensa responsabilidade: se somos nós quen damos forma á realidade e á moral, debemos esforzarnos por que esa construción sexa sempre racional, xusta e universal.

OBRA: Fundamentación da metafísica dos costumes (Textos nº 4 e 5)

1. Contextualización histórico-filosófica

Immanuel Kant, tras resolver o problema do coñecemento na súa etapa crítica, dirixe a súa investigación á Razón Práctica. Se na súa obra anterior a pregunta era «¿Que podo coñecer?», agora a cuestión central é «¿Que debo facer?». Estes textos pertencen á Fundamentación da metafísica dos costumes (1785), obra clave onde Kant busca o principio supremo da moralidade.

O contexto da ética kantiana é a procura da autonomía ilustrada. Kant realiza unha ruptura total coas éticas materiais anteriores (Aristóteles, Epicuro, Hume). Estas éticas eran heterónomas (a lei moral viña dada por algo externo á razón, como o desexo de felicidade, o pracer ou o mandato divino) e eran empíricas ou a posteriori. Kant argumenta que unha ética baseada en fins particulares ou sentimentos nunca pode ser universal nin necesaria.

Kant propón unha ética formal, que non nos di o que temos que facer (contido), senón como debemos actuar (forma). Esta ética é autónoma (o suxeito dase a lei a si mesmo mediante a razón) e a priori. O obxectivo de Kant é fundamentar unha moral que teña a mesma validez universal que as leis da ciencia, baseándose exclusivamente na boa vontade e no deber.

2. Exame detallado dos textos

A. A tipoloxía dos imperativos (Texto nº 4)

Neste fragmento, Kant establece a distinción técnica fundamental entre as distintas formas en que a razón ordena as accións. A razón práctica exprésase mediante imperativos (mandatos):

• Imperativos Hipotéticos: Son mandatos condicionais. Representan unha acción como necesaria para acadar un fin determinado (exemplo: «se queres ter boa fama, non enganes aos clientes»). Kant rexéitaos como fundamento da moral porque son instrumentais; a acción non é boa por si mesma, senón como medio para outra cousa. A súa obrigatoriedade é parcial, pois só obrigan a quen quere o fin proposto.
• O Imperativo Categórico: É o auténtico mandato da moralidade. Ordena unha acción como obxectivamente necesaria por si mesma, sen relación con ningún outro fin. É un mandato incondicionado e universal.
• A Forma e o Principio: O texto subliña que o esencialmente bo dunha acción moral non reside na «materia» (o que se fai) nin no resultado que dela poida resultar, senón na forma e na disposición de ánimo (a intención). Unha acción ten valor moral só se se realiza por respecto ao deber, independentemente de se as consecuencias son exitosas ou non. É, polo tanto, o «imperativo da moralidade».

B. O home como fin en si mesmo (Texto nº 5)

Este texto presenta a fundamentación humanista do imperativo categórico, centrada no concepto de dignidade:

• O valor absoluto das persoas: Kant distingue radicalmente entre as cousas e os seres racionais. As cousas teñen un valor relativo, un prezo, e poden ser usadas como medios. Pola contra, as persoas teñen un valor intrínseco e absoluto, unha dignidade, polo que deben ser consideradas sempre como fins en si mesmos.
• A Segunda Formulación do Imperativo Categórico: O texto establece unha regra de ouro para a convivencia: «Obra de tal xeito que uses a humanidade, tanto na túa persoa como na persoa de calquera outro, sempre simultaneamente como un fin e nunca simplemente como un medio».
• O Reino dos Fins: Esta idea implica que a moralidade consiste en recoñecer a autonomía e dignidade de todos os seres humanos. Prohibe calquera forma de instrumentalización: non podemos usar aos demais para os nosos intereses, nin sequera a nós mesmos, porque a humanidade é un fin absoluto.

3. Acervo conceptual (Definicións desenvolvidas)

É vital desglosar os termos técnicos que fundamentan a crítica práctica:

1. Boa Vontade: O único que Kant considera bo sen restrición. Non se mide polos seus resultados, senón pola súa intención de cumprir co deber.
2. Actuar por Deber: É a única acción con valor moral. Diferénciase de actuar conforme ao deber, onde o suxeito cumpre a norma por medo ao castigo ou por interese (egoísmo), pero non por convicción racional.
3. Autonomía: Capacidade do ser humano de darse a súa propia lei moral a través da razón. É a máxima expresión da liberdade.
4. Máxima: É o principio subxectivo polo que cada individuo actúa. A ética kantiana esixe que as nosas máximas poidan ser universalizables.

4. Actualidade e valoración crítica

Actualidade do pensamento kantiano

A ética de Kant é o alicerce fundamental das democracias contemporáneas e dos Dereitos Humanos. O concepto de dignidade humana que aparece no Texto 5 é o que impide legalmente que un ser humano sexa comprado, vendido ou torturado. Na bioética, o principio de autonomía do paciente é puramente kantiano: o médico non pode tratar ao paciente como un mero obxecto de cura, senón como un suxeito con capacidade de decisión.

Ademais, en tempos de capitalismo salvaxe ou manipulación de datos, o imperativo categórico actúa como un freo ético: recórdanos que as persoas non son «recursos» nin «perfís comerciais», senón fins en si mesmos. A súa chamada ao Sapere aude é hoxe máis necesaria que nunca para saír da «minoría de idade» que impoñen as redes sociais e os algoritmos.

Opinión persoal e crítica

Desde unha perspectiva crítica, o sistema kantiano destaca pola súa honestidade e coherencia. Ao contrario que outras éticas, Kant non nos promete a felicidade, prométenos a liberdade auténtica, que consiste en non ser escravos dos nosos impulsos, senón en obedecer á nosa propia razón. Argumentar a favor de Kant é defender que a moral non pode ser un cálculo de beneficios, senón unha cuestión de principios.

Porén, podemos criticar o seu «rigorismo». Autores como Schiller sinalaron que a ética kantiana é demasiado fría ao ignorar os sentimentos. ¿É moral dicir a verdade se iso pon en perigo a vida de alguén? Kant diría que a lei moral non admite excepcións, o que pode parecer inhumano en contextos extremos. Non obstante, a súa ética segue sendo a mellor defensa contra o totalitarismo: se o ser humano é un fin absoluto, ningunha ideoloxía pode xustificar o seu sacrificio. En conclusión, Kant ensínanos que ser humano significa ser responsable e recoñecer no outro a mesma dignidade que reclamamos para nós mesmos.